Nork asmatu zuen erruleta? Erruletaren jatorria
Hainbat gurpil, izen bat, eta azkenean idatziz jaso zuen hiri bat.
Inor ez dago jasota erruleta asmatu zuen pertsona gisa. Ezagutzen dugun jokoa XVIII. mendearen amaieran agertzen da Parisen, aurreko jokoetako gurpil birakari bat eta Italiako eta Ingalaterrako mahai-jokoetatik hartutako apustu-taula bat elkartuz.
Arbasoak
Hiru joko zaharragok eman zituzten piezak. 1740ko hamarkadako E.O. («even-odd», bikoiti-bakoiti) gurpil ingelesek gurpil birakari bat zuten, E edo O markatutako berrogei zulorekinekipamenduaZuloaErrotoreko 37 konpartimentu zenbakidunetako bat. Bestela: konpartimentua, gelaxka.Irakurri osorik →, eta haren kontra jaurtitzen zen bolaekipamenduaBolaBidean errotorearen aurka jaurtitzen den bola txikia. Gaur egungo bolak ivorinazkoak edo teflonezkoak dira, 18–21 mm-koak.Irakurri osorik → bat; 1745ean debekatu zituzten, eta jokatzen jarraitu zen hala ere. Roly-poly, lehenagoko joko ingelesa, antzekoa zen. Biribi loteria-joko italiarrak – diotenez Genoan sortua 1750 inguruan, eta Frantzian cavagnole izenez ezaguna – 70 zenbakiko taula bat erabiltzen zuen, jokalariek bertan apustu egiteko, eta zakuto bat, handik zenbaki bat ateratzeko; zenbaki irabazleak apustua halako 64 itzultzen zuen, apustua barne (63 1en kontra), beraz bankariak apustatutako 70 unitatetikdiruaUnitateaSistema batek edo jokalari batek erabiltzen duen oinarrizko apustua. Progresioak unitatetan deskribatzen dira, edozein mahaitan aplika daitezen.Irakurri osorik → 6 gordetzen zituen: 8,57%-ko abantaila. Casanovak 1760ko hamarkadan jokatu zuen, eta tranpatien jokoa zela esan zuen; Frantziak 1837an debekatu zuen. Biribik ordainketadiruaOrdainketaApustu irabazle batek itzultzen duena, «X 1en kontra» moduan adierazia, itzulitako apustuaz gain.Irakurri osorik → handiko zenbakien apustu-taulaekipamenduaApustu-taulaMahaian inprimatutako apustu-sarea. Bestela: mahaia, tapiza, oihala.Irakurri osorik → baten ideia ekarri zuen. Hoca jokoak, Frantziako gortean XVII. mendean jokatuak, hogeita hamar zenbaki zituen, eta gordetako tokietan oinarritutako etxearen abantailamatematikaEtxearen abantailaApustu bakoitzetik kasinoak batez beste gordetzen duen zatia: 2,70% erruleta europarrean.Irakurri osorik →. Horietako bat ere ez da erruleta; denak batera, haren gurasoak dira.
Hoca Frantziako gortean: hogeita hamar zenbaki, etxearen tokiak. Luis Hamalaugarrenak debekatua, eta jokatzen jarraitu zen hala ere.
Biribi Italian eta Frantzian: zenbakidun taula, zakutotik ateratako zenbakia, ordainketa handiak.
E.O. gurpilak Ingalaterrako joko-etxeetan: gurpil birakari bat, bola bat, bikoitia edo bakoitia. 1745ean debekatuak.
Parisek gurpila eta zenbakidun apustu-taula elkartzen ditu. 0 eta 00, biak dira etxearen zuloak.
Labléeren eleberriak (1801) xehetasun ezagungarriz deskribatzen duen Palais-Royaleko jokoa.
Non asmatu zen erruleta? Parisen, 1796rako
Jaques Labléeren La Roulette, ou le Jour eleberriak, 1801ean argitaratuak, 1796an Palais-Royalen zegoen gurpil bat deskribatzen du: 1etik 36ra bitarteko zenbakiak, zerogurpilaZeroaDiru berdineko, dozenako edo zutabeko apusturik estaltzen ez duen zulo berde bakarra; etxearen abantailaren iturria. Bestela: zero bakarra, 0.Irakurri osorik → gorriapustuaGorria18 zenbaki gorrien gaineko diru berdineko apustua. Frantsesez: rouge.Irakurri osorik → bat eta zero bikoitzaldaeraZero bikoitzaGurpil amerikarreko 00 zuloa. Haren ondorioz, etxearen abantaila 2,70% izatetik 5,26% izatera igotzen da.Irakurri osorik → beltzapustuaBeltza18 zenbaki beltzen gaineko diru berdineko apustua. Frantsesez: noir.Irakurri osorik → bat etxearentzat gordeak, eta barneko eta kanpoko apustuakapustuaKanpoko apustuaSarearen inguruko laukien gaineko apustua: dozenak, zutabeak eta diru berdineko apustuak.Irakurri osorik → gaur egun bezala gutxi gorabehera dituen apustu-taula bat. Lehen deskribapen osoa da, eta jada joko modernoa da. Palais-Royal Pariseko joko-auzoa zen, lizentziaduna eta zergapetua, harik eta 1837ko debekuak jokoa Alemaniako bainuetxe-herrietara bultzatu zuen arte.
Bad Homburg eta bainuetxeetako kasinoakErruletako barneko eta kanpoko apustuak
Izena
Roulette frantsesez «gurpil txikia» da. Hitza beste gurpil-joko batzuetarako erabiltzen zen joko honetan finkatu aurretik: Frantzia Berrirako 1758ko araudi batek (San Lorentzo ibaiaren ertzeko kolonia frantsesa) «dadoak, hoca, faro eta erruleta» debekatzen zituen jada, Shelleyk (1988) dioenez, erruleta hura nolakoa zen esan gabe. Hasierako iturri ingelesetan jokoari batzuetan «roulet» deitzen zaio, edo «E.O. frantsesa» dela esaten da. 1820ko hamarkadarako «erruleta» hitzak joko jakin bat esan nahi zuen Europa osoan.
Bi zeroak
Jatorrizko Pariseko gurpilek 0 eta 00 zituzten, eta horrek 5,26%-ko abantaila ematen zion etxeari 38 zuloko gurpil batean. Zero bakarreko gurpila Blanc anaien merkataritza-mugimendu bat izan zen Bad Homburgen 1843an, aurkari ziren bainuetxeetatik jokalariak erakartzeko pentsatua. Gurpil amerikarrak bi zeroak gorde zituen, jokoa aldaketaren aurretik iritsi zelako Ameriketara, eta han inork ez zuelako prezioz gainditu beharreko lehiakiderik. Hasierako gurpil amerikar batzuk harago joan ziren: XIX. mendeko apustu-taula batek 1etik 28ra bitarteko zenbakiak baino ez zituen, 0, 00 eta arrano batekin; zenbaki bakarrari 27 1en truke ordaintzen zion – 12,90%-ko abantaila – eta 9,68% hartzen zuen zutabeetanapustuaZutabeaApustu-taulako zutabe bertikal bateko hamabi zenbaki; 2:1 ordaintzen du.Irakurri osorik → eta koloreetan. Ez zuen iraun.
Zergatik zabaldu zen
Erruletak ez du trebetasunik behar, minuturo ebazten da, eta edozein jokalari kopuruk egin dezake apustu aldi berean, epe luzean galdu ezin duen etxe baten aurka. Ustiatzaile batentzat joko ezin hobea da: azkarra, sinplea, eskalagarria eta errentagarria, tasa ezagun batean. Gobernu batentzat, zergapegarria. Jokoak dirua eta lizentziak jarraitu zituen Paristik Homburgera, Homburgetik Monakora, eta Monakotik leku guztietara.
Monte Carloko erruletaEpe luzeko konbergentzia: zenbaki handien legea erruletan
Zer ez den aldatu
Apustu-taula, ordainketak (36/n − 1), txanda baten sekuentzia finkoa eta krupierraren eginkizuna berdinak dira Labléeren deskribapenean eta gaurko zuzeneko transmisio batean. Gurpileko sekuentzia, desbideratzaileakekipamenduaDesbideratzaileaMaldako metalezko oztopoetako bat, erortzen ari den bola sakabanatzen duena. Bestela: kanoa, diamantea, pina.Irakurri osorik → eta banatzaileekipamenduaBanatzaileaGurpilean bi zulo bereizten dituen metalezko xafla.Irakurri osorik → baxuak XIX. mendeko hobekuntzak dira, bolari begiratzen ikasi zuten jokalarien aurka. Zero bakarra da probabilitateak ukitu zituen aldaketa bakarra, eta hobetu egin zituen.
Galderak
1650eko hamarkadan gurpil birakariekin esperimentatu zuen, beste arrazoi batzuengatik. Egiletza tradizioak dio, ez agiriek. Ikusi haren orria.
Lizentziaduna zen Palais-Royalen 1837ra arte; gero debekatua egon zen 1907ra arte, bainuetxe eta itsasertzeko herrietako kasinoak berriro baimendu zituzten arte.
Koloreak zorrozki txandakatzeko, eta txikiak/handiak eta bakoitiak/bikoitiak sakabanatzeko. Sekuentzia zehatza XIX. mendean finkatu zen, eta ez da aldatu.
Matematikarekin jolasean
Saiatu lehenik zeuk. Ebazpen bakoitza tolestuta dago; ireki prest zaudenean.
Biribik 64 1en truke itzultzen zituen 70etik zenbaki bakarrean, apustua barne: 63 1en kontra. Zein abantaila da hori? Bi zenbakiren gaineko apustu bat eskaini izan balu, zein ordainketakdiruaOrdainketaApustu irabazle batek itzultzen duena, «X 1en kontra» moduan adierazia, itzulitako apustuaz gain.Irakurri osorik → gordeko luke abantaila bera?
Erakutsi ebazpena
Erantzuna Abantaila 6/70 da, 8,57%. Bi zenbakiko apustu batek 31 1en kontra ordainduko luke, zenbaki osoa.
Zenbaki bakar batek 70 zozketatik behin irabazten du eta 63 unitatediruaUnitateaSistema batek edo jokalari batek erabiltzen duen oinarrizko apustua. Progresioak unitatetan deskribatzen dira, edozein mahaitan aplika daitezen.Irakurri osorik → ordaintzen ditu; beste 69 zozketek 1 galtzen dute: (63 − 69)/70 = −6/70, 8,57%-eko abantaila. Beste modu batera esanda, bankak 64 itzultzen ditu joko orekatumatematikaJoko orekatuaAlde batek ere abantailarik ez duen jokoa: apustu guztien itxarondako balioa zero da.Irakurri osorik → batek 70 itzuliko lituzkeen lekuan.
x 1en kontra ordaintzen duen bi zenbakiko apustu batek bi aldiz irabazten du 70 zozketatan: 2x unitate irabazita 68 galduren aldean, (2x − 68)/70eko itxarondako balioamatematikaItxarondako balioaApustu bakoitzeko batez besteko emaitza epe luzean. Apustuaren −1/37 erruleta europarreko apustu estandar guztietan.Irakurri osorik →. Berdindu 2x − 68 = −6: x = 31. Hori 32 1en truke da, 64aren erdia.
Biribiren ordainketek 64/n 1en truke araua jarraitzen dute, eta 64 garbi zatitzen da erdibana 1, 2, 4, 8, 16 eta 32 zenbakitarako; beraz, apustu horiek osoak ateratzen dira. Erruletaren 36 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18 eta 36z zatitzen da, eta hori egokia da hiruko ilaretako apustu-taulaekipamenduaApustu-taulaMahaian inprimatutako apustu-sarea. Bestela: mahaia, tapiza, oihala.Irakurri osorik → batentzat.
Biribiren 70 zenbakiek, ilaratan antolatuta, lekua uzten zuten hiru zenbakiko lau apusturentzat. Zenbaki bakarraren 8,57%-eko abantailaren atzeko arauaren arabera, zenbat ordaindu beharko luke hiru zenbakiko apustu batek? Zenbat kostatuko lukete ordainketa oso hurbilenek?
Erakutsi ebazpena
Erantzuna 20⅓ 1en kontra. 20 1en kontra ordaintzeak 10% kostatuko luke; 21 1en kontra ordaintzeak, 5,71%.
Goiko ariketako araua: n zenbakiren gaineko apustu batek 64/n 1en truke ordaintzen du. Hiru zenbakirentzat 64/3 = 21⅓ itzuli da, edo 20⅓ 1en kontra, eta hori ezin du fitxadiruaFitxaZenbateko finko bat ordezkatzen duen pieza, apustu bat egiteko apustu-taulan jartzen dena. Bestela: check.Irakurri osorik → batek ordaindu.
x 1en kontra ordaintzen duen hiru zenbakiko apustu batek 3 aldiz irabazten du 70 zozketatan eta 67 aldiz galtzen: (3x − 67)/70eko itxarondako balioa. 20 1en kontra: −7/70, 10%. 21 1en kontra: −4/70, 5,71%.
Unitate baten herenaz behera biribiltzeak ia puntu eta erdi kostatzen dio jokalariari; gora biribiltzeak ia hiru puntu itzultzen dizkio. Hogeita hamaseiak, zatitzaile asko dituenez, aukera hori aurrezten dio erruletari apustu guztietan, bost zenbakiko amerikarrean izan ezik.
XIX. mendeko arrano-gurpilak 31 zuloekipamenduaZuloaErrotoreko 37 konpartimentu zenbakidunetako bat. Bestela: konpartimentua, gelaxka.Irakurri osorik → zituen, 1etik 28ra gehi 0, 00 eta arrano bat, eta 27 1en truke ordaintzen zuen zenbaki bakarrean. Bere zutabe-apustuaZutabeaApustu-taulako zutabe bertikal bateko hamabi zenbaki; 2:1 ordaintzen du.Irakurri osorik → eta kolore-apustuek 9,68% kostatzen zuten. Zenbat ordaindu beharko luke lau zenbakiko apustu batek, «1en truke», kostu bera izateko?
Erakutsi ebazpena
Erantzuna 7 1en truke, eta horrek 3/31 = 9,68% kostatzen du.
X 1en truke ordaintzen duen apustu batek X unitate itzultzen ditu, apustua barne, irabazten duenean. Lau zenbakiko apustu batek 4 aldiz irabazten du 31tik; beraz, 4X unitate itzultzen ditu apustatutako 31 bakoitzeko: (4X − 31)/31ko itxarondako balioa.
7 1en truke, hori −3/31 da, 9,68%, zutabeen eta koloreen bera. 8 1en truke +1/31 litzateke, abantaila jokalariarentzat. Beraz, arrano-gurpilaren araua (28 − n)/n 1en kontra zen, etxearen hiru zulo 31tik.
Umore pixka bat
Gurpil ingelesa, apustu-taula italiarra, izen frantsesa, bi zero.
Iturriak
- Lablée, J. La Roulette, ou le Jour.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.
- Schwartz, D. G. Roll the Bones: The History of Gambling.
- Bollman, M. Mathematics of the Big Four Casino Table Games: Blackjack, Baccarat, Craps, & Roulette.
- Shelley, R. Roulette Wheel Study.
- Dictionnaire de l’Académie française, 4. arg.